Rotterdam drie rijksmonumenten rijker

Namens verantwoordelijk minister Ingrid van Engelshoven (OCW) heeft de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed in de gemeente Rotterdam drie rijksmonumenten aangewezen: het Vinetaduin bij Hoek van Holland, de Sint-Bavokerk en het Stationspostgebouw in de stad Rotterdam.

Het Vinetaduin is aangewezen op voorspraak van de Stichting Militair Erfgoed, de andere twee in het kader van het Aanwijzingsprogramma Wederopbouw 1940-1965 dat de rijksdienst uitvoert.

Vinetaduin

Hoek van Holland (gemeente Rotterdam) heeft een buitengewoon strategische ligging sinds de aanleg van de Nieuwe Waterweg in 1872. Geen wonder dat zich daar een militair landschap ontwikkelde.

In het duingebied werd in de periode 1914-1918 een aantal schuilplaatsen opgericht en in 1936-1939 een kustbatterij. Omdat de Maasmond ook voor de Duitse bezetter van groot strategisch belang was, werden na het uitbreken van WOII op de plek van de kustbatterij verdedigingswerken gebouwd, waarvan de Marine Kust Batterie Vineta een van de overblijfselen is. Zo werd Hoek van Holland deel van de Atlantikwall.

Antenne-installatie

Het meest beeldbepalende en geheimzinnige deel van het monument laat dit zien. Een grote antenne-installatie, ook wel Troposcatter of radio relay station genoemd, herinnert aan de Koude Oorlog. Een opmerkelijk voorbeeld van een communicatiesysteem uit deze periode en een soort voorloper van de GSM.

De antenne-installatie stamt uit de jaren zestig en vormt de afsluiting van een tijdperk van militaire geschiedenis in het duingebied van Hoek van Holland. Zij geldt als een van de weinige zichtbare overblijfselen van de Koude Oorlog en is relatief zeldzaam.

Het Vinetaduin is een bijzondere combinatie van vier lagen krijgsgeschiedenis uit de 20e eeuw. Van alle perioden zijn nog delen herkenbaar, maar het meest compleet bewaard zijn de delen uit de Atlantikwall. Naast de betonnen werken zijn bijvoorbeeld nog loopgraven aanwezig.

Oudere procedure

De aanwijzing van het Vinetaduin betreft een oudere procedure, in gang gezet op voorstel van de Stichting Militair Erfgoed. Samen met het eerder aangewezen 19e-eeuwse Fort aan den Hoek van Holland zijn verschillende perioden uit de militaire geschiedenis op de rijksmonumentenlijst vertegenwoordigd en vertellen ze een deel van het verhaal van ‘De Hoek’.

Het Vinetaduin is ook een strategische plaats voor natuurbehoud. Sinds 2007 is het onderdeel van het Natura 2000-gebied Kapittelduinen-Solleveld, waarvan de Stichting Het Zuid-Hollands Landschap eigenaar is. Vanwege de beschermde natuurwaarden is het gebied slechts één dag per jaar voor publiek vrij toegankelijk, tijdens de landelijke Bunkerdag. Daarnaast verzorgt het Zuid-Hollands Landschap in de maanden mei en juni excursies door het natuurgebied en in één van de bunkers. De excursies worden aangekondigd in de media en op de Activiteitenagenda van het Zuid-Hollands Landschap. www.zhl.nl/vinetaduin

Stationspostgebouw

Het Stationspostgebouw is gebouwd in de jaren 1955-1959. Het is een ontwerp van het bekende architectenbureau A.H. en H.M. Kraaijvanger.

Het betreft een streng en modern geleed gebouw van zwaar beton, van buiten vriendelijker gemaakt met geglazuurde baksteen in lichte kleuren. Van binnen dubbelhoge werkvloeren. Het postgebouw kreeg 15 verdiepingen. Daarmee was het een van de eerste hoge gebouwen in de na de verwoesting weer opgebouwde stad. De hoogte en de zware betonconstructie waren ook nodig voor het onderbrengen van een omvangrijke postsorteermachine. Het gebouw laat het proces van post sorteren en bezorgen ook uitwendig zien. Aan de spoorzijde ligt een overkapt laadperron voor posttreinen. Een opvallende betonnen toerit maakt het perron voor auto’s toegankelijk.

Kunstwerken

Het Staatsbedrijf der Posterijen, Telegrafie en Telefonie (PTT) liet het gebouw door meer dan vijftien verschillende kunstenaars voorzien van kunstwerken. Hiervan is een groot deel nog aanwezig, zoals vrijwel alle kunstwerken in de trappenhuizen.

Een staalkaart aan technieken komt langs, waaronder mozaïeken en sgrafitto’s. Van buiten is voor iedereen het monumentale kunstwerk van Louis van Roode te zien dat de volledige hoogte van het gebouw beslaat. De kunstwerken behandelen alle een thema dat met post en communicatie te maken heeft. Het nieuwe rijksmonument is daarmee ook een toonbeeld van het opdrachtenbeleid van de PTT bij de bouw en aankleding van nieuwe postgebouwen.

Herbestemming

Door veranderingen in het postbedrijf raakte het gebouw in onbruik. De bijzondere postsorteermachine is weggehaald voor de herbestemming die tussen 2007 en 2009 plaatsvond. Het monument wordt nu gebruikt door verschillende bedrijven en organisaties als kantoorverzamelgebouw dat bekend staat als Central Post. Zie ook Aanwijzingsprogramma Wederopbouw

Sint-Bavokerk

De Sint-Bavokerk staat in de wijk Pendrecht in Rotterdam-Zuid. In de naoorlogse periode was dit een uiterst moderne ‘tuinwijk’, ontworpen door Lotte Stam-Beese.

De opzet met stempels die de wijk zo vooruitstrevend maakt, is nog goed herkenbaar. Volgens het ideaal van de ‘wijkgedachte’ zijn binnen de woongebieden zones gereserveerd voor voorzieningen als scholen en kerken. De Sint-Bavokerk staat in zo’n strook. Architect H.N.M. Nefkens (1918-2018) ontwierp een modern kerkgebouw voor de rooms-katholieke bevolking van de wijk. Het godshuis werd in 1960 voltooid.

Beton

De Sint-Bavo is een toonbeeld van kerkarchitectuur uit de naoorlogse periode. Opvallend is de expressieve reeks betonnen spanten die buiten het gebouw zijn geplaatst en de vrijstaande klokkentoren.

De constructiewijze van de kerk met zeven gewapend betonnen portaalspanten is er op fraaie manier toegepast, zoals in de wederopbouwperiode vaak in stations, gymzalen en kantines. De zuidgevel bestaat uit elementen van schokbeton die met gekleurd glas gevuld zijn. Hierin zijn Bijbelse voorstellingen verwerkt van kunstenaar Bob Zijlmans. Ook verschillende interieurelementen zijn nog aanwezig. De naastliggende pastorie valt eveneens onder de bescherming.

Gebruik

In de naoorlogse bloeitijd zijn voor verschillende gezindten in Pendrecht kerken gebouwd. Nu blijken dat er te veel te zijn voor het teruglopend aantal kerkbezoekers.

De Sint-Bavokerk is tegenwoordig onderkomen van de parochie Onze Lieve Vrouw van Lourdes die bestaat uit twee samengevoegde parochies in de wijk. Daarnaast wordt het bouwwerk door diverse groepen uit de wijk gebruikt.

Zie ook Aanwijzingsprogramma Wederopbouw

Foto: De Troposcatter, de antenne-installatie in het Vinetaduin.